و حدوث و قدم را بعضى عدمى گفته‌اند . زيرا كه اگر حدوث وجودى بود ، يا حادث باشد يا قديم بود . اگر حادث باشد ، لازم آيد كه آن حدوث را حدوثى ديگر بود و عاد الكلام فى ذلك الحدوث و تسلسل و هو محال . و اگر قديم باشد ، قدم حادث لازم شود . زيرا كه حدوث صفت حادث است ؛ اگر حدوث قديم باشد ، قدم موصوف لازم گردد ، و اين نيز محال است . و اگر قدم ، وجودى حقيقى باشد ، آن نيز يا حادث بود يا قديم باشد . اگر حادث بود ، حدوث قديم لازم آيد ؛ و اگر قديم باشد يلزم أن يكون للقدم قدم و تسلسل و هو محال . و جواب ايشان آن است كه : حدوث حدوث و قدم قدم ، عين ذات حدوث و قدم است - چنان كه بالا ذكر كرده شد - فلا يلزم التسلسل . و بايد دانست كه « تقدّم » بر پنج قسم است : يكى « تقدّم زمانى » ؛ و تقدّم زمانى آن است كه : متقدّم ، قبل المتأخّر بود به قبليّتى كه آن با متأخّر ، در زمان واحد جمع نشود ، چنان كه تقدّم اب بر ابن . و ابو على سينا در اشارات « 1 » همين اختيار كرده است . فلا يرد نقض الإمام فخر الدين الرازى على هذا الحصر . دوم « تقدّم رتبى » ؛ و تقدّم رتبى آن است كه : در وى ترتيب معتبر بود - سواء كان المقدّم متقدّما او متأخّرا - و اين تقدّم « وضعى » بود ، چنان كه تقدّم امام بر مأموم إن ابتدأ من الإمام ؛ و « طبعى » باشد ، چنان كه تقدّم جنس بر نوع ، إذا ابتدأ من الجنس و تقدّم نوع بر جنس إذا ابتدأ من النوع . و سوم « تقدّم ذاتى » است . و اين تقدّم را « تقدّم بالعلّة » گويند . و اين تقدّم عبارت از تقدّم مؤثّر موجب بر اثر است ، چنان كه تقدّم حركت إصبع بر حركت خاتم ، لأنك تعلم أنّ اليد تتحرّك أوّلا فيتحرّك بسببه الخاتم . إذا يصدق أنّه « تحرّكت اليد فتحرّك الخاتم »

--> ( 1 ) . الإشارات و التنبيهات ، ج 3 ، ص 82 - 83 و 94 .